Het Echte Werk van Dieric Bouts hangt in Berlijn. Die Gemäldegalerei. Allemaal stokoud werk. Opbotsen tegen een Giotto. De verkeerde kant op lopen, en dan, in een zaal die eigenlijk veel te groot is voor de minuscule werkjes van de Vlamingen hangen er twee tegeover elkaar: een Dieric Bouts, Jezus in het huis van Simon, en het protret van een meisje van Rogier van der Weijden. Ik ben er inmiddels mee vertrouwd geraakt, met de reproducties. Maar het zien van de Dieric Bouts was wel een eye opener.

Het werkje zal 30 x 40 cm zijn, iets je groter. Er is stevig laag over laag geplamuurd, het is echt niet alleen maar fijn. Maar de details zijn wel met een zeer geoefende hand en fijne haren op het penseel gedaan. Langer kijkend zag ik wat me bij de reproducties die ik gebruikte nog niet gezien had: Er rollen enorme tranen over haar wangen, die allemaal op de voeten van de Heere Jezus plenzen. Ik zag ook het witte hemd dat onder de blauwe bies van haar jakje uitsteekt, en de kwastjes van het tafellaken -dat ik weggelaten heb- nog heel goed. Het jakje is ook een beetje dood geschilderd, dik dicht, plakkerig.

En dan het meisje van Rogier van der Weijden. Zij is ook in het echt behoorlijk sereen. Mooi geschilderd, op het strakke af. Fascinerende blik. brutaal, eigenzinnig. Wakker. Ze is nog niet getrouwd, en ik denk dat de heer die haar gaat trouwen van goede huizen zal moeten komen wil hij nog iets in te brengen hebben in de keuken. Ik ben al een aantal weken met haar bezig geweest en ze bevalt me. Ik vind haar echt leuk. En haar blik is meer dan uitdagend. Er is een zelfde subtiliteit in haar blik als die in de gehuwde vrouw in het werk van Petrus Christus. ‘Ik heb je’. Zoiets.

Hoewel langzaam -door veel noodzakelijke onderbrekingen- vordert mijn Maria Magdalena. Meer kleur op de wangen, meer schaduwen en meer intensiteit. Ik heb mezlef deze week nog cadeau gedaan, dan buigt zij om de voeten te oliën. En leuk vind ik dat het steeds zichtbaarder wordt dat wij erg van boven op haar neerkijken. En in dit neerkijken houdt zij haar hoofd gebogen en tegelijkertijd trots overeind. De houding van haar hand vind ik prachtig! Vandaag nog een dagje gloed maken….

Een week buitenschilderen voor iedereen die er zin in heeft, alle niveaus, en vooral omdat het zo leuk is; een echte werkweek. Op zijn/haar Kilians.

Alle informatie vind je op de site http://www.kunstindewei.nl/. We klungelen nog een beetje aan de website, maar voor zover kan de info de deur uit!

Wat is het toch lekker werk!!!

Wat ben ik blij met deze zachte winter. Het atelier is, hoewel soms donker, steeds lekker van temperatuur. En ik blijf nu bezig met de werken voor de expositie die in mei gaat komen. Eigenlijk zou ik ieder werk 20 keer onder handen moeten nemen. Opnieuw en opnieuw en opnieuw. Vandaag las ik in NRC Next een artikel geschreven door Marjolein Februari met de titel ‘Vooral veel fouten maken’. Nou , ik doe mijn best. En ik zie dat ze dat een dikke 600 jaar geleden ook al deden.

mijn versie van Maria Magdalena, in aanbouw. 1.00 x 1.80 m.

Maria Magdalena wast de voeten van Christus in het huis van Simon, geschilderd door Dieric Bouts, te zien in de Gemäldegalerie in Berlijn. 1450-1460. Het was lastig een goede reproductie van het werk te bemachtigen. Na een dagje winkelen in Utrecht heb ik dus een mooi boek vol met het werk van Bouts. En hoewel ik zijn maniëristische stijl -langgerekte lichamen, smalle hoofden, buigende halzen en lange vingers- niet echt mooi vind (ik ben meer van kort en gedrongen) ben ik wel erg onder de indruk van de enorme helderheid van zijn werken. Na een eerste opzet, direct en precies vertaald met dezelfde formaten en proporties, kon ik er maar niet warm van worden. Het doek ‘pakte’ niet. De beslissing te herzien en nog meer vergrootglas op het werk te zetten vond ik lastig. De laatste weken, met dit project, loop ik regelmatig als een wiskundige om de doeken heen met de grote vraag: Hoe-Ga-Ik-Dit-Aanpakken ? Het blijft een oefening, een onderzoek naar de emoties in de werken van mijn Vlaamse Vrienden.

Uit de losse hand heb ik  de figuur weer opgezet. Nu heb ik mezelf de vrijheid te geven het gezicht en lichaam zo neer te zetten dat haar houding mij iets vertelt. Een vrije interpretatie met begrenzingen. In het werk van Bouts meen ik te zien dat zij ook huilt, haar mond is vertrokken in een grimas en ik ben het daar gewoon niet met hem eens. Zij is toegewijd aan wat zij doet. Niet smartelijk. Denk ik. En denk hier dan over na.

Die tegelvloer is eigenlijk waarom ik zo op dit werk gevallen ben. Het is een fantastische vloer: steen, maar warm, met schaduwen en oneffenheden. Maar vooral is het patroon er een van oneindigheid. Ik kan me er helemaal in verliezen. Als kind -wij hadden tegels op de wc en in de gang- waren de tegels een bron van constante observaties. Onze stenen waren gevlamd, en ik zag er dieren en bossen in. Door het ritme van de tegels en de herhaling werd het kijken spannender. Ook nu, vandaag, is het heerlijk te experimenteren met kleuren en is het vertederend te zien dat het gebruikte perspectief  een veel te grote ruimte suggereert. In ieder werk speelt het gegeven dat men ‘het door begon te krijgen’ maar nog niet helemaal wist hoe een echt perfecte ruimte te maken. Het rammelt en zit dan ook weer helemaal goed in elkaar. Ik vind dit veel leuker dan een beamer op een doek zetten en de lijnen natrekken. Ook ik zit met een schoollineaaltje en doe maar iets. Tellen, patroon terugvinden, een beet de Chiricoachtige toestanden, daar onder die tafel.

Terwijl ik  de tegelvloer aan het zetten was luisterde ik naar het marathoninterview met Maaike Meijer, hoogleraar genderstudies en de biografe van Vasalis. http://www.vpro.nl/programma/marathoninterview/afleveringen/44244502/ Wat een inspirerende vrouw is dat! En aangenaam gezelschap voor een dagje werken. Een wetenschapper op neutrale wijze het woord ziel in de mond te horen nemen, over intuïtie te horen spreken en steeds oorspronkelijk te horen antwoorden maakt dat ik al luisterend, de ruimte van de verbeelding zowat kon horen waaien in mijn atelier *en dat ik er echt zin in had. Mogelijkheden te over. ‘Je moet niet bang zijn, je moet vrij zijn’, was een van haar uitspraken tegen een vriend.

Ik neem die ook ter harte en bedank haar bij deze.

* Ik laat deze zin staan. Hij is precies goed; ruimte van verbeelding horen waaien. Die houden we erin.

Terwijl ik gisteren bezig was met het monteren van de werken luisterde ik naar een ouder Kunststofinterview met Theo Mackaaij-de maker van het gouden kalf-. Het gesprek ging over zijn kunstenaarschap. Altijd interessant. Zwoegend met panelen die met houtklemmen aan elkaar gezet moesten, en schroeven die net lang en dik genoeg moesten zijn hoorde ik de collega zeggen dat hij het kunstenaarschap niet makkelijk vond. ‘Je moet goed weten wat je doet, want niemand anders vertelt je wat te doen’ ‘Veel commentaar van collega’s krijg je niet want die willen zelf excellereren’ ‘gedoe met geld’ ‘de ervaring dat je al in het vooruit werken toezegt waardoor je jezelf steeds achterna loopt’ en dat was het dan. Niet de gebruikelijke geïnspireerde jubel. En ik geef het toe, het deed me zo goed om een ander vrij neutraal te horen zeggen wat je zo in je eentje tegenkomt in het beroep. Deze missie. Die je eigenlijk alleen maar kan doen als je een beetje gestoord bent.

Ik zat op mijn hurken te werken aan de Madonna, een werk dat ik 2 maanden onder handen heb gehad. Een werk waarin ik geprobeerd heb om de leerling van Rogier van der Weijden weer te benaderen. Een werk waarbij ik me regelmatig afvroeg: waarom doe ik dit?

En nu ze af is weet ik het wel. Ik heb het gedaan omdat ik de behoefte heb aan iets dat mild en sterk tegelijkertijd is. Iets dat de tijd kan doorstaan. En ik heb het gedaan omdat ik technisch beter wil worden.

‘Maak wat je kan, dan maak je later wat je wilt’ stond er boven de ingang van de afdeling drie dimensionaal van Minerva.

10 december zal ik in Zevenaar vertellen over de laatste werken. www.galerie-meander.nl

Het moet de  fijnheid van het portret zelf zijn, dat me raakt. De elegantie. De ingetogenheid.  Maar nog meer treft me het tot waanzin leidende verdriet van de Maria. Bloeddoorlopen ogen van het huilen. Is toch gedurfd. Dit werk, ongeveer 35 bij 45 cm,hoort naast een Christus met Doornenkroon en is met zekerheid gemaakt in opdracht van particulieren. Deze twee schilderijen vormen zogeheten devotiestukken, bedoeld voor een binnenshuis-altaar. Meneer en mevrouw gingen erbij bidden. Knielden ervoor neer, vouwden hun handen en richtten hun gebeden tot deze personificatie van een verdrietige vrouw.

Waarom zouden de opdrachtgevers zich in willen leven in het verdriet van deze vrouw? Waarom geen blij geboortetafereel, of een gezellige bruiloft (Kanaä) Maria Lactans (zogende Maria) was indertijd een heel populair thema. Ik merk dat als ik het schilderij bekijk ik allang niet meer kijk naar de tranen. Het is of ik achter de tranen kan kijken naar de Maria. De Maria heeft zich al overgegeven aan het verdriet. Ze accepteert het al, ook al is het  nog heel rauw. Het doet zeer, maar het verdriet begint zich te nestelen.

Meneer en mevrouw Opdrachtgevers moeten iets kennen dat linkt aan het tentoongestelde verdriet. Een universeel verdriet, en, een rijp verdriet. Een gestorven geliefde. Misschien een kind. Of denk ik dan, gezien de periode waarin het geschilderd is, meerdere kinderen.  Het fascineert me en zal me blijven fascineren wat mensen vinden in afbeeldingen. Niet alleen onze Mariabeelden en kruizen die we bij ons in de buurt van Nijmegen vroeger heel gewoon vonden, maar ook de revival ervan. De enorme hoeveelheid Budha’s waar je over struikelt bij sauna’s en andere instellingen die willen laten weten dat zij iets met innerlijke rust doen vind ik zowel verschrikkelijk als intrigerend. Huizen vol met vintage Mariabeelden. Foto’s van Guru’s, Helden, Sterren als teken aan de wand en beeld van toewijding roept hetzelfde gevoel bij me op. Het gekke is dat ik zelf heel weinig heb met foto’s en foto’s maken. Iets wat jammer is voor mijn kinderen, er zijn maar weinig familiefoto’s, domweg omdat ik er nooit de tijd voor maak. Als ik bezig ben en iets beleef verdraag ik het fotomoment gewoonweg niet.

Toen Mark en ik elkaar net kenden zijn we 4 lange weken in Italië op vakantie geweest. Met de trein. En overal waar we kwamen,  elk stadje, elke kerk, maakten we een spelletje van de altaarstukken die we tegen kwamen. ‘ De beste Jezus van de dag’. ‘De mooiste Maria’, wat meestal tot teleurstelling leidde, want zo goed of zo mooi waren ze niet, al die afbeeldingen. De ogen te dweperig, de mond te vertrokken, het hoofd teveel gebogen, ronduit slecht geschilderd; er was vrijwel altijd iets dat de beoogde idylle verstoorde. (Ik heb het nu over leuke kleine plaatsjes hoger in de bergen, niet de grote steden zoals Firenze, Rome, Napels, waar je de prachtigste werken kan vinden.)

Hoe zou het zijn om zelf zo’n stuk te maken? Om je te meten met Heiligheid en er een gezicht aan te geven? Er bestonden, vanuit de christelijke traditie en iconografie wetten voor het uitbeelden van Bijbelse Zaken. Voorbeelden hiervan zijn o.a. de blauwe mantel van Maria, de witte lelie bij de verkondiging aan Maria, de kleuren die de Drie Koningen dragen etc etc.  In de periode 1200-1600 zie je steeds meer hoe de wetten toegepast en steeds een beetje bijgesteld werden, naarmate de zienswijze van de schilders -en de mensen om hun heen- veranderden. De thema’s , de schema’s, het kleurgebruik. Ik houd van de strakke intimiteit van laat middeleeuwse devotiestukken. Zij zijn vermengd met alledaagse voorwerpen die meteen ook weer een zware symbolische functie hebben.  Want dat moet ik de schilders uit die tijd nageven: zij lieten geen kans onbenut om van de zichtbare werkelijkheid een zoektocht naar emotie, naar overgave, naar zuiverheid te maken. Door er zo dicht bovenop te zitten dat iedere haar geschilderd werd. Ieder plooitje gevormd werd naar ‘een groter plan’. Namelijk dat van de compositie van een schilderij, dat weer verwees naar een Hemel, of een Ultiem Evenwicht.

Marmion heeft in dit schilderij een van de tranen verwisseld voor een grijze parel. Ik zag het pas toen ik de foto heel groot uitvergroot op mijn scherm zag. Heel subtiel, goed kijken, en het is te zien.

Ik heb de rode onderlaag onderaan het beeld laten staan. Haar handen zijn uitgespaard en branden enigszins. Haar lippen zijn open en je ziet haar tong in haar mond door de kleine opening, de tong krult zich naar voren van moe-zijn van het huilen. De mond is klein, veel te klein naar objectieve maatstaven, maar is zo geplaatst dat ze een ontspanning geeft in verhouding tot de ogen, die een wereld zijn aan diep verdriet. (Ik vrees dat ik hier nog iets aan moet doen, de mond moet toch nog voller..).Hoewel de ogen bruin-blauw zijn in het ‘echt’ heb ik ze eerst grijs, daarna bruin, toen blauw en uiteindelijk groen-bruin gemaakt. De gouden achtergrond is opgebouwd uit een oranje, groenige kleur en daaroverheen een dikke laagbotergeel. Na lang genoeg drogen heb ik er de schuurmachine opgezet, waardoor de menging van gelen , groenen, oranjes  en witten een soort oud goud maken.

Het originele werk van Marmion vond ik prachtig heftig. Ik voelde géne bij me ook zo heftig te keer te gaan. Het duurde het enige tijd voor ik over de uiterlijke vormen van het verdriet heen was. De handen in hun dramatische houding, de tranen direct onder de ogen. Maar allengs begon ik aan haar te wennen, en aan haar verdriet. Het werd dragelijker. Net zoals bij de andere ‘Meesterwerken’ zijn het uiteindelijk de ogen die het verhaal van het schilderij vertellen. Het zit hem altijd in de ogen.

Het besluit voor een boekje heb ik rond de jaarwisseling gemaakt. De serie was af. En nu pas kon ik er naar kijken. Foto’s van afbeeldingen hebben we bij elkaar gelegd. Er is een tekst gemaakt voor de hele serie door Marije Verbeeck www.marijeverbeeck.nl, waar ik heel blij mee ben. In ons Oostblokkastje onder de trap is nu de Uitgeverij Francis Kilian, met een echt ISBN nummer en dozen en verpakkingsmogelijkheden.

Het kostte me een hele avond om dat georganiseerd te krijgen. Maar het is gelukt. Ze staan droog en tot in de eeuwigheid te wachten op lieden die ze in willen kijken.

het oostblokkastje

omslag van het boekje

Venetië was weer prachtig. De stad is mooi. De verwende oude dame , wat voor mij Venetië toch is, had haar deuren geopend voor de Kunsten. En wij mochten dat zien. Het was mijn lustrum. Tien maal de Biënnale biedt mogelijkheid tot vergelijken. Stemt tot nadenken. Illumi-Nazione was de titel. De Zwitserse curator Bice Curriger -ook zeer omstreden in eigen land-heeft mij niet kunnen overtuigen van haar visie op de hedendaagse kunst. Ik verwijs naar een artikel dat een rondgang over de Biënnale beschrijft en waar ik het grotendeels wel mee eens ben. http://www.borzoblog.nl/blog/55-biennale-venetie-1e-dag

Dat neemt niet weg dat door alle vrij koele werken door de curator bij elkaar geharkt mijn denken behoorlijk actief werd. Het leek alsof er bewust gezocht was naar een tentoonstelling die ontroering wilde vermijden. Het geheel werd wat ‘tsja’. Landenpaviljoenen daarentegen verrastten mij veel meer dan anders door kwaliteit en presentaties. We zijn in grote Palazzo’s en kleine arbeiderswonikjes geweest. Irac was he-le-maal prachtig, gedoseerd, spraakmakend en erudiet. -Heb geen beeldmateriaal maar ga zien zou ik zeggen0. Door Venetië lopend ineens voor het werk van Tamara Kvesitadze komen te staan en de rustig ademende wereldbol te zien en te horen was geweldig. Escape van het nu? Nee, eerder een poëtische wijze om onze dagelijkse beslommeringen te relativeren.

Nog meer Georgia  waren de -paas-eieren die tezamen beelden weergaven uit een ver verleden. Open en buiten voor iedereen zichtbaar, humorvol en stijlvol. het verleden is trouwens erg in . Maakt me naar mijn eigen werk dan weer nadenkend. Hierover later meer.

Deze superman die zich afvraagt wat hij toch verkeerd heeft gedaan heeft me zo doen lachen. Ik houd meestal niet van popart. Toch is het nauwelijks aanwezig zjjn van directe politiek op deze Biënnale, van emoties, van belangen -het ging vrijwel niet over de pijlers macht, liefde, dood,- opvallend in deze tijd. Het baart me zorgen. Waar we dan weer met onze Zwitserse vrienden lang over doorgeboomd hebben. Zij waren juist heel optimistisch. Zijn Zwitsers anders? Vroegen we ons af…

Het Aziatische landenpaviljoen was in haar totaliteit verrassend, boeiend, aandachtig. Van alle werken die ik heb gezien ben ik door de chinezen wel echt en heel erg overtuigd. Het fingerspitzengevoel barst uit alle werken, groot of klein. Deze keramische opstelling was niet alleen suggestief -bloed- maar ook adembenemend mooi en helder. Mijn foto’s zijn niet toereikend , helaas, het is slechts een globaal beeld…

We sloten ons bezoek af met een bezoek aan het eiland waar Anish Capoor zijn giga installatie heeft geplaatst. Het was maandag, er waren veel mensen. Iedereen stond, keek, sprak en fotografeerde dat het en lieve lust was. En het werk, vallend stof, aangedreven door ventialtoren speelde met het het licht dat in de kerk door de ramen naar binnen kwam. De perfecte suggestie van wat wij willen geloven.

Hoe ver kan een mens gaan ?